" گنبد سلطانيه" يكي از شاهكارهاي هنر و معماري دنیا ، بزرگ ترين گنبد آجري جهان و مهم ترين اثر معماري دوران ايلخاني در ايران است .این گنبد يكي از مهمترين و عظيم ترين بناهاي آرامگاهي ايران ( آرامگاه اولجايتو ) بوده كه پس از كليساي جامع مريم مقدس در فلورانس ايتاليا و مسجد ايا صوفيه در استانبول، سومين بناي عظيم تاريخي در جهان به شمار مي رود.
گنبد سلطانيه در زمان حكومت اولجايتو (سلطان محمد خدابنده) طي سال هاي 704 تا 713 هجري قمري در محوطه چمن سلطانيه ساخته شده است. اين بنا به دليل بزرگي گنبد و آجري بودن آن، به عنوان اثري منحصر به فرد تلقي مي شد و كارشناسان ايراني اخیرا موفق شدند اين بنا را به عنوان هفتمين اثر ايراني، در فهرست آثار جهاني يونسكو به ثبت برسانند.
ظاهرا" هنگامي كه اولجايتو امر به احداث آرامگاه خود كرد هنوز يكي از مذاهب اسلام را به عنوان مذهب رسمي انتخاب ننموده بود . وي تقريبا" در سال 709 ه يعني موقعيكه كار ساختماني گنبد رو به اتمام بود سفري به عراق نمود و تربت پاك امام حسن ( ع ) و حضرت علي ( ع ) را در كربلا و نجف زيارت كرد .
بنا به قولي ، بر اثر تشويق و ترغيب علما و روحانيون بزرگ شيعه كه در آن زمان در دستگاه حكومتي صاحب منزلتي بودند، اولجايتو مذهب تشيع را به عنوان مذهب رسمي پذيرفت و بعد از مدتي تصميم گرفت كه آرامگاه خود را به ائمه اطهار اختصاص دهد . بدين منظور قصد انتقال اجساد مطهر آنان ( حضرت علي (ع ) و امام حسين (ع ) ) را به سلطانيه داشت تا بر رونق تجاري و اهميت مذهبي پايتخت جديد التايس خود بيفزايد .لذا دستور داد تاتزئينات داخلي بنا كه تا آن روز انجام نگرفته بود طوري بپردازند كه در آن شعائر مذهب تشيع بخوبي مورد استفاده قرار گيرد. بهمين جهت بود كه كلمه (علي) به طور مكرر با كاشي در متن آجر نوشته شده است.
در همين اوان سلطان محمد خدابنده دستور ساختن آرامگاهي ساده براي خود در جنب گنبد اصلي را صادظر كرد كه به گفته مورخين اين بناي آجري ظرف چند هفته به اتمام رسيد.انتقال اجساد مطهر ائمه بخاطر مخالفت شديد علماي شيعه يا بقولي خواب سلطان كه حضرت علي بن ابيطالب را ناراضي ديده بود ، انجام نگرفت و منصرف شد .
بنابر اين سلطان ايلخاني مصمم شد كه دوباره اين بنا را به آرامگاهي براي خود اختصاص دهد . به نظر مي رسد كه در همين ايام از مذهب تشيع برگشت و مذهب اهل سنت را اختيار كرد. شايد به همين منظور بود كه دستور داد تمام تزئينات معرق كاري كه كلمه ( علي ) بر آن نقش بسته بود ، و تمام تزئينات آجري كاشيكاري و گره سازي را با پوشش از گچ اندودند و روي آن پوشش را با كتيبه و اشكال مختلف هندسي طرحهاي گل و بوته دار با رنگ آبي بر زمينه سفيد گچبري كردند كه اين عمل احتمالا" در سال 713 ه رخ داده . اولجايتو در سال 716 ه. يعني تقريبا" چهار سال بعد از اتمام بنا در سن 36 سالگي در گذشت و جسد وي در تابوتي از زر ناب در آرامگاه ابديش دفن شد . .
گنبد سلطانيه كه يكي از بناهاي ارزشمند تاريخي و با شكوه عظيم جهان به شمار ميرود در 37 كيلومتري جنوب شرق زنجان و شهر امروزي سلطانيه از توابع استان زنجان واقع است كه روزگاري پايتخت ايران بوده است.با گذشت ماه ها از جهاني شدن سلطانيه به عنوان هفتمين اثر جهاني ايران، هنوز حتي يک تابلو براي نشان دادن محل اين اثر در حاشيه آزادراه قزوین - زنجان نصب نشدهاست.بزرگ ترين بنای خشتی جهان شرایط واقعا اسفناكی دارد.حتما ببینیدش.